Ogólnopolski Ruch PrograMetodyczny

„Wspólnota Drużyn Grunwaldzkich”

przy Komendzie Komendy ZHP Warmińsko-Mazurskiej

im. Grunwaldu w Olsztynie

PROGRAM EDUKACYJNY

„GRUNWALDZKI SZLAK”

Olsztyn, 2006 rok

                Ogólnopolski Ruch Programowo - Metodyczny

                Wspólnota Drużyn Grunwaldzkich

        przy Komendzie Warmińsko – Mazurskiej Chorągwi ZHP

                            im. „Grunwaldu” w Olsztynie

Do wszystkich organizatorów wycieczek na Pole Bitwy Grunwaldzkiej

„Grunwaldzkie Wici”

Grunwald przez wieki był narodowym symbolem polskiego patriotyzmu, walki o słuszną sprawę i zwycięstwa Polaków w największej bitwie średniowiecznej Europy.

Postać jednego spośród jej bohaterów -  Zawiszy Czarnego z Garbowa – przywołujemy w czasie Przyrzeczenia harcerskiego, a prawo rycerskie stało się podstawą Prawa Harcerskiego. Rycerskie pozdrowienie „Czuwaj”, nazewnictwo jednostek harcerskich, znaki i proporce do teraz stosujemy w polskim harcerstwie.

„Zawiszacy”, to najmłodsi żołnierze w II Wojnie Światowej, za bohaterstwo dziewcząt i chłopców z Szarych Szeregów sztandar Związku Harcerstwa Polskiego został odznaczony Orderem Krzyża Grunwaldu.

My harcerze ze „Wspólnoty Drużyn Grunwaldzkich” jesteśmy dziedzicami tych tradycji i jej strażnikami.

Dlatego chcemy przybliżyć i upowszechnić wśród całej polskiej młodzieży tę cześć historii Polski, która poprzedziła bitwę i ilustruje stosunki polsko – krzyżackie po jej zakończeniu.

Z okazji 600 letniej Rocznicy Grunwaldzkiego Zwycięstwa „Wspólnota” przygotowała program edukacyjny pt. „Grunwaldzki Szlak”, adresowany do wszystkich organizatorów wycieczek do Pola Bitwy, w szczególności do szkół, drużyn harcerskich, a także kół PTTK i innych, którzy zechcą się nim zainteresować.

Program został opracowany przez: psychologa hm. Monikę Włodarczyk – Dudka i historyka hm. Krzysztofa Olszko, instruktorów hufca ZHP w Ostródzie i wydany przy poparciu Warmińsko- Mazurskiego Kuratora Oświaty, Muzeum na Polu Bitwy Grunwaldzkiej i Rady Gminy Grunwald.

Zapraszamy wszystkich do przeżycia „Grunwaldzkiej Przygody”.                   Jesteśmy do Państwa dyspozycji pod adresem: „Wspólnota Drużyn Grunwaldzkich” przy Komendzie Chorągwi Warmińsko-Mazurskiej ZHP w Olsztynie ul. Kopernika 45, 10-512 Olsztyn;

- tel. (089) 527 78 50; fax (089) 527 52 92; e –mail: warminskomazurska@zhp.pl;

Program znajdziecie na stronach internetowych:

- Warmińsko-Mazurskiego Kuratorium Oświaty: www.ko.olsztyn.pl

- Gminy Grunwald: www.gmina-grunwald.pl ;

- Wspólnoty Drużyn Grunwaldzkich:  www.grunwald.zhp.pl  ;

- Komendy Chorągwi Warmińsko – Mazurskiej ZHP w Olsztynie: www.warminskomazurska.zhp.pl .

Do zobaczenia na Grunwaldzkim Szlaku !!

                                                                                          Przewodnicząca

Wspólnoty Drużyn Grunwaldzkich

                                                                                    /-/ hm. Barbara Bogdańska-Pawłowska

Program Edukacyjny - „Grunwaldzki Szlak”

1. Przeznaczenie Grunwaldzkiego Programu Edukacyjnego:

Program przeznaczony jest do realizacji w klasach piątych i szóstych szkoły podstawowej, drugich i trzecich gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej. Nie narzuca sztywnej realizacji treści w danej klasie i szkole, można z niego korzystać według potrzeb i możliwości w ciągu dwóch lat kształcenia.

Autorzy podkreślają, że niniejsza praca nadaje się do adaptacji przy opracowywaniu programów regionalnych przeznaczonych dla uczniów zarówno szkół podstawowych jaki w gimnazjum oraz śmiało może być wykorzystywana w tworzeniu planu pracy drużyny harcerskiej i wędrowniczej.

2. Cele kształcenia zgodne z Podstawą Programową Kształcenia ogólnego dla szkół podstawowych i gimnazjów:

1. Poznanie najbliższego środowiska i specyfiki swojego regionu.

2. Rozwijanie postaw patriotycznych związanych z „Grunwaldem” jako jednym z najważniejszych symboli polskiego patriotyzmu.

3. Rozwijanie wartości rodzinnych związanych z wartościami kulturowymi wspólnoty lokalnej.

3. Treści nauczania wynikające z Podstawy Programowej:

1. Poznanie fragmentu historii Polski w okresie średniowiecza na tle stosunków polsko-krzyżackich oraz przyczyn i skutków konfliktu Polski z Zakonem Najświętszej Marii Panny Narodu Niemieckiego

2. Ogólna charakterystyka geograficzna, kulturowa i historyczna Warmii i Mazur.

3. Elementy związane z kulturą Warmii i Mazur m.in. tradycje, obyczaje, zwyczaje, święta, gwara i nazewnictwo.

4. Sylwetki osób zasłużonych dla środowiska lokalnego, Warmii i Mazur i kraju.

4. Szczegółowe cele kształcenia:

- poznanie form życia codziennego, politycznego, społecznego w epoce średniowiecznej

- poznanie życia ludzi na tle wydarzeń  związanych z konkretnymi wydarzeniami

- zapoznanie się z różnorodnością kulturową średniowiecza

- dostrzeganie roli religii w omawianej epoce

- poznanie regionalnego odniesienia do omawianej epoki

- zapoznanie się ze zjawiskami przyczynowo – skutkowymi, czasowo – przestrzennymi omawianych wydarzeń epoki średniowiecza

- dokonywanie samodzielnej oceny oraz rekonstrukcji faktu lub zjawiska historycznego na podstawie źródeł

- formułowanie własnych opinii i umiejętność ich obronny w dyskusji

- gromadzenie informacji przy wykorzystaniu nowoczesnych technologii i różnorodnych źródeł informacji

- sprawne posługiwanie się środkami dydaktycznymi (mapa, tekst źródłowy, podręcznik)

- kształtowanie tolerancji

- stworzenie warunków umożliwiających odkrywanie własnej tożsamości

- wzbudzenie poczucia wartości i znaczenie dziedzictwa kulturowego

- rozszerzenie wiedzy na temat epoki średniowiecza

- poznawanie korzeni współczesnej cywilizacji ludzkości

5. Sposoby realizacji i harmonogram programu:

6. Zagadnienia programowe realizowane na zajęciach

Etap wdrożenia programu

Etap zasadniczy programu

7. Zadania realizowane metodą projektów:

Metoda projektów polega na samodzielnej aktywnej pracy uczniów przy wykonywaniu zadania obejmującego określoną część materiału lecz przygotowanego i kontrolowanego przez nauczyciela. Projekty mogą być realizowane od początku programu wg uznania grupy.

Propozycje zadań:

1. Wykonanie prezentacji multimedialnej na temat stosunków Polski z Zakonem Krzyżackim w XIII – XV wieku. Połączenie lekcji historii z zajęciami informatycznymi.

Przykładowe tematy:
- Tereny etniczne Prusów przed sprowadzeniem Krzyżaków.
- Sytuacja polityczna, społeczna, kulturowa na ziemiach polskich i pruskich w chwili sprowadzenia Krzyżaków

- Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim – przyczyny, przebieg, konsekwencje

- Grunwald jako symbol chwały oręża polskiego i jego wpływ na świadomość Polaków w XIX i XX wieku.

2. Konkurs na przedstawienie teatralne poświęcone epoce średniowiecza ze szczególnym uwzględnieniem stosunków polsko – krzyżackich.
3. Gra francuska na temat średniowiecza lub wydarzeń z historii Polski.
4. Zorganizowanie dnia średniowiecznego;
5. Kręcimy własny film na temat średniowiecza, wykonanie strojów stylizowanych na stroje średniowieczne
6. Konkurs wiedzy na temat średniowiecza – ze szczególnym uwzględnieniem stosunków Polski z Zakonem Krzyżackim ( może być połączony z turniejem rycerskim)
7. Zorganizowanie koła historycznego – miłośników  średniowiecza
8. Zorganizowanie wystawy z materiałów zebranych i stworzonych w  trakcie realizacji programu dotyczącej epoki średniowiecza ze szczególnym uwzględnieniem wydarzeń związanych z historią Polski i Warmii i Mazur;
9. W salach wykonanie wystroju stylizowanego na daną epokę – w tym wypadku epokę średniowiecza). W jednym miejsce na graffiti, płótna do malowania itp.
10. Prowadzenie kroniki z programu, z zajęć stylizowanej na kronikę średniowieczną z odpowiednią formą liternictwa
11. Akcja promująca epokę średniowiecza – przygotowanie ulotek, plakatów, audycji radiowych, audycji w radiowęźle szkolnym. Promowanie własnego regionu Warmii i Mazur
12. Zorganizowanie videoteki filmów o tematyce średniowiecza – może być klub dyskusyjny
13. Zorganizowanie biblioteczki poświęconej publikacjom dotyczącym epoki średniowiecza ze szczególnym uwzględnieniem stosunków Polski z Zakonem Krzyżackim i bitwy pod Grunwaldem, w biblioteczce mogą znajdować się również teksty źródłowe, które można będzie wykorzystać do rekonstrukcji wydarzeń związanych z epoką, z historią regionu Warmii i Mazur.
14. Stałe organizowanie „czasów pod wezwaniem” gdzie np. w danym miesiącu bądź tygodniu bohaterem, patronem jest inna osoba, kultura, religia, naród związany z epoką średniowiecza (mogą to być władcy Polsce w czasach których miały miejsce najważniejsze wydarzenia związane ze stosunkami Polski z Zakonem Krzyżackim)
15. Zorganizowanie szkolnej sesji naukowej dotyczącej stosunków politycznych, kulturowych, gospodarczych na ziemiach Polskich w okresie rozbicia dzielnicowego i chwili sprowadzenia Krzyżaków na ziemie Prusów.

Załącznik 1 zawiera etapowy przebieg metody projektów.

8. Osiągnięcia uczniów

W wyniku realizacji programu uczeń potrafi:

- określić własną przynależność kulturową, etniczną i narodową,

- gromadzić, prezentować, interpretować materiały, wiedzę na temat geografii, historii swojej okolicy jak i Warmii i Mazur

- przedstawić dzieje Warmii i Mazur i potrafi powiązać je z historią Polski i Europy

- dostrzec specyfikę przyrodniczą, społeczną, kulturową Warmii i Mazur w relacji z innymi regionami kraju

- wykorzystywać i porządkować materiały źródłowe oraz interpretować dane statystyczne w celu rozpoznania Warmii i Mazur

- ma poczucie przynależności wobec „Małej Ojczyzny”

- wskazać znaczenie bitwy pod Grunwaldem dla historii Polski w okresie średniowiecza

Zakłada się że uczestnicy programu edukacyjnego nabędą umiejętności w zakresie:

- komunikacji: poprawne i zrozumiałe wyrażanie się w mowie i piśmie;

- umiejętności społecznych: organizacji własnej pracy i nauki, poczucia potrzeby ciągłego doskonalenia, właściwej hierarchii wartości i postaw społecznych;

- umiejętności poznawczych: wykształcenie umiejętności logicznego myślenia i wnioskowania, selekcji zdobytej wiedzy;

9. Propozycje oceny pracy uczniów

Program będzie realizowana przez nauczycieli różnych przedmiotów. Proponuje się ocenianie wiadomości i umiejętności uczniów przez nauczycieli poszczególnych przedmiotów na zasadach określonych w Wewnątrzszkolnym Systemie Oceniania. Z uwagi na olbrzymią wartość wychowawczą realizowanych zagadnień proponuje się także ocenianie zaangażowania i aktywności uczniów na lekcjach oraz wykonanych prac praktycznych wg następujących kryteriów:

Kryteria oceny realizacji zadań projektu

1.         Terminowość wykonania

2.         Współpraca w grupie 

3.         Bogactwo zebranych materiałów i umiejętność wykorzystania

4.         Sposób prezentacji

5.         Samodzielność

6.         Wkład pracy

7.         Poprawność językowa

10. Ewaluacja:

Cel ewaluacji:

- jak oceniają zrealizowane zajęcia uczniowie i nauczyciele.

- naniesienie ewentualnych poprawek w treści i formach realizacji projektu

Przedmiot ewaluacji – analiza programu zrealizowanych w ramach projektu działań oraz ich efektywność.

Pytania kluczowe:

1)      Jak oceniają prowadzący zajęcia ich treści, formy i warunki pracy?

2)      Jak oceniają uczestnicy zajęć treści, formy, warunki pracy?

3)      Jakie zmiany nastąpiły w wiedzy i postawach po zrealizowaniu zajęć?

Kryteria ewaluacji:

- zgodność treści, metod i form zajęć z oczekiwaniami i możliwościami uczestników

- atrakcyjność programu

- efektywność programu

Metody ewaluacji:

- kwestionariusz ankiety

- analiza wypracowanych materiałów

- rozmowa, dyskusja zespołu realizującego program

Narzędzia ewaluacji:

1. Kronika z programu, z zajęć stylizowana na kronikę średniowieczną z odpowiednią formą liternictwa
2. Ankiety dla uczniów
3. Sprawozdania z realizacji zadań metodą projektów
4. Zdjęcia, kronika filmowa
5. Karty samooceny
6. Wykonane przewodniki, gazetki, albumy, makiety, foldery,
7. Testy wiadomości i umiejętności,
8. Wywiady, rozmowy z uczniami i rodzicami,
9. Hospitacje zajęć lekcyjnych i pozalekcyjnych
10. Sprawozdanie końcowe – uwzględniamy co zostało faktycznie zrealizowane.

Źródła informacji:

- zespół realizujący program

- zwrotna informacja uczestników zajęć

Autorzy:

Monika Włodarczyk-Dudka - psycholog

Krzysztof Olszko – nauczyciel historii

Załącznik 1

ETAPOWY PRZEBIEG METODY PROJEKTÓW

ETAP  I WSTĘPNY

Zaangażowanie

1. Planowani projektu przez nauczyciela

a)         Wybór materiału realizowanego metodą projektu (dokonuje tego nauczyciel).

b)         Przygotowanie uczniów do pracy poprzez dokładne zapoznanie ich z metodą.

2. Zainicjowanie projektu

Wprowadzenie uczniów w tematykę zagadnienia (wzbudzenie zainteresowań, wskazanie problemów i możliwości poszukiwania ich rozwiązania, rozdanie materiałów, podanie literatury),tzw. zainicjowanie projektu - określenie obszaru tematycznego.

3.Formułowanie i wybór tematów projektów oraz tworzenie zespołów:

a)         Np.:   w   czasie   burzy   mózgów   uczniowie   zgłaszają   różne   tematy   do opracowania szczegółowego; wspólnie zostaje dokonany wybór tematów, jak również uczniowie sami decydują nad którym tematem chcieliby pracować (powstanie tzw. grup tematycznych).

b)         Nauczyciel sam opracowuje listę tematów projektów, która przedstawia klasie, wówczas   uczniowie   wybierają  tematy   nad   którymi   chcieliby   pracować (powstanie tzw. zespołów tematycznych).

c)         Nauczyciel określa temat projektu, informuje, że wszyscy uczniowie realizują go indywidualnie lub zespołowo (np. losowy podział na grupy, dowolny itp.).

Poszukiwanie

4.         Przygotowanie do realizacji projektu.

a)         opracowanie  instrukcji  do  projektu  (nauczyciel przygotowuje ją sam  lub wspólnie z uczniami).

Powinna ona zawierać:

•          temat projektu,

•          cele,

•          zadania (wynikające z tematu, które trzeba wykonać aby zrealizować cele projektu),

•          źródła z których można skorzystać (ludzie, instytucje, inne),

•          terminy konsultacji z nauczycielem (należy wywiesić w klasie),

•          termin prezentacji,

•          określenie sposobu przedstawienia efektów pracy,

•          określenie zasad oceniania (np.: wykorzystanie dodatkowych źródeł informacji, pomysłowość, wizualizacja, wkład pracy poszczególnych

członków grupy, itp.).

b)                 Ustalenie zasad pracy w zespole i dokonanie przez uczniów podziału zadań w zespole oraz ustalenie harmonogramu ich realizacji

c)                  Zawarcie  kontraktu  (na  piśmie),   który  będzie  obowiązywał  obie  strony: nauczyciela i uczniów; w którym uczniowie zobowiązują się do wykonania projektu zgodnie z instrukcją a nauczyciel do dokonania oceny zgodnie z kryteriami przyjętymi w instrukcji.

d)                 Opracowanie planu sprawozdania z projektu (opracowuje go nauczyciel sam lub wspólnie z uczniami). Plan ten będzie potrzebny uczniom do sporządzenia w późniejszym czasie sprawozdania (są to pewnego rodzaju wytyczne)

ETAP II ZASADNICZY

Transformacja

1. Realizacja projektu:

a)         Zbieranie   i   opracowywanie   materiałów   przez   uczniów   potrzebnych   do realizacji projektu. (Przy analizie i selekcji uczniowie powinni przyjąć jako kryterium: przydatność, ważność, oryginalność, wiarygodność informacji).

b)         Realizacja zadań cząstkowych wynikających z opracowanego podziału zadań.

c)         Opracowanie   przez   uczniów   sprawozdania   z   realizacji   projektu   przy wykorzystaniu planu sprawozdania

ETAP III KOŃCOWY

Prezentacja

1. Prezentacja projektu.

W przygotowaniu jej może pomóc uczniom plan  prezentacji sporządzony przez nauczyciela.

Wskazówki:

•          Uczniowie powinni kilkakrotnie przećwiczyć całą prezentację projektu w obrębie swojej grupy.

•          Każdy uczeń z grupy powinien wziąć czynny udział w prezentacji projektu.

Refleksja

2. Ocena projektu:

a)         Dokonana   jako    samoocena    przez    uczniów    (ocena    wkładu   pracy zaangażowania w pracę, itp.).

b)         Dokonana   przez   nauczyciela   z   zastosowaniem   kryteriów   zawartych   w instrukcji.

c)         Dokonana przez cały zespół klasowy lub wybrane jury -jeśli na taki sposób oceniania wskazują zasady oceniania zawarte w instrukcji projektu.

– wg. oprac. D. Tomaszewicz

Załącznik 2

Ankieta ewaluacyjna zajęć

Płeć:     K         M

Klasa / zastęp:

Ankieta jest anonimowa. Realizatorzy projektu chcieliby dowiedzieć się, co sadzisz o zajęciach, w których brałeś udział. Twoja opinia będzie pomocna w ocenie spotkań oraz w opracowaniu planu ich udoskonalenia.

1. Czy zajęcia podobały Ci się? Określ na skali:

(1- ocena najniższa, 6- ocena najwyższa)

1          2          3          4          5          6

2. Czy zajęcia w czymś Ci pomogły?

TAK          NIE

Jeśli tak to w czym?

3. Czy odpowiada Ci osoba prowadząca zajęcia?

TAK          NIE

4. Czy chętnie wziąłbyś udział w tego typu zajęciach?

TAK          NIE

5. Jakie zmiany chciałbyś wprowadzić odnośnie tych zajęć?

Dziękujemy za pomoc!

Załącznik 3

            BIBLIOGRAFIA DO GRUNWALDZKIEGO PROJEKTU EDUKACYJNEGO

Poniżej przedstawiamy państwu przykładową bibliografię dotyczącą materiału, który obejmuje program. Są to tylko nasze propozycje. Z racji tego, że publikacji na tematy poruszane w trakcie realizacji programu jest bardzo wiele wybór źródeł powinien być osobistą decyzją prowadzącego zajęcia.

            Nie ujęliśmy w poniższym zestawieniu podręczników, z racji tego, że nauczyciele posługują się różnymi tego typu źródłami. Dodatkowo polecamy zajrzenie do publikacji wydanych prze Wspólnotę Drużyn Grunwaldzkich ZHP, gdzie można znaleźć różne formy przydatne do realizacji programu.

1. Sobańska – Bomdaruk Melania, Leonard Stanisław Bogusław, Wiek V – XV w Źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii i studentów, Warszawa 1997
2. Długosz Jan, Bitwa grunwaldzka (Z Historii Polski), opr. Jan Dąbrowski, Kraków 1925 (może być inne wydanie)
3. Długosz Jan, Spotkanie się i bitwa straszna Polaków z Krzyżakami 15 lipca 1410 roku, wybór i przekład Jerzy Sikorki, Olsztyn 1988
4. Długosz Jan, Jana Długosza Roczniki  czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, Warszawa 1982
5. Kronika konfliktu Władysława króla polskiego z Krzyżakami w roku pańskim 1410, przeł. Jolanta Danka i Andrzej Nadolski, Olsztyn 1984
6. Nowak Zenon H(ubert), Akt rozpoczynający „Wielką Wojnę”. List wypowiedzi wielkiego mistrza Ulryka von Jungingena z 6 sierpnia 1409 roku, Komun. Mazur. – Warm. R. 20, 1979 nr 1, s. 79 – 85
7. Aścik Kazimierz, Z zagadek bitwy grunwaldzkiej (Odwrót wojsk litewsko – ruskich pod Grunwaldem był manewrem operacyjnym), Mówią wieki, 1975 nr 7, s. 25 – 26
8. Biskup Marian, Grunwaldzka bitwa. Geneza – przebieg – znaczenie – tradycje, Warszawa 1990
9. Biskup Marian, Wojna trzynastoletnia, Kraków 1990
10. Biskup Marian, Labuda Gerard, Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach: gospodarka, społeczeństwo, państwo, ideologia, Gdańsk 1988
11. Hooper Nicholas, Matthew Bennett, Atlas sztuki wojennej w średniowieczu 768 – 1487, Warszawa 2005
12. Barber R., Rycerze i rycerskość, Warszawa 2000
13. Potkowski E., Rycerze w habitach, Warszawa 1974
14. Starnawska M., Między Jerozolima a Łukowem. Zakony krzyżowe na ziemiach polskich w średniowieczu, Warszawa 1999
15. Walsh M., Wojownicy Pana. Chrześcijańskie zakony rycerskie, Kraków 2005
16. Manteuffel  T., Historia Powszechna. Średniowiecze, Warszawa 2002
17. Michałem A., Wyprawy krzyżowe. Armie ludów tureckich, Warszawa 2001
18. Składankowie M. i B., Wyprawy krzyżowe, Warszawa 1968
19. Pernauld R., Kobieta w czasach wypraw krzyżowych, Gdańsk 1996
20. Runciman S., Dzieje wypraw krzyżowych, Warszawa 1987
21. Biziuk P., Hattin 1187, Warszawa 2004
22. Samsonowicz H., Krzyżacy, Warszawa 1988
23. Boockmann H., Zakon Krzyżacki: dwanaście rozdziałów jego historii, Warszawa 1998

Załącznik 4

ZESTAWIENIE BIBLIOGRAFICZNE

METODY AKTYWIZUJĄCE W EDUKACJI HISTORYCZNEJ

WYDAWNICTWA ZWARTE

BERNACKA Danuta : Od słowa do działania. – Warszawa : Wydaw. Akademickie “Żak”, 2001. – Zawiera przegląd współczesnych metod kształcenia

BRUDNIK Edyta, MOSZYŃSKA Anna, OWCZARSKA Beata : Ja i mój uczeń pracujemy aktywnie : przewodnik po metodach aktywizujących. – Kielce : Zakł. Wydaw. SFS, 2000. – 281 s.

BURDA Bogumiła, TARKA Bożena : Wykorzystanie metody projektów na lekcjach historii najnowszej i KOSS // W : Edukacja historyczna w zreformowanej szkole : założenia metodyczne / pod red. Alojzego Zieleckiego. – Kraków : Wydaw. Nauk Akademii Pedagogicznej, 2000. – S. 101-110

EDUKACJA historyczna w reformowanej szkole : propozycje rozwiązań praktycznych / red. Alojzy Zielecki. – Kraków : Wydaw. Nauk Akademii Pedagog., 2000

GRONDAS Marek : Projekt jako narzędzie integracji międzyprzedmiotowej // W: Integracja międzyprzedmiotowa / Anna Dereń [i in.]. – Warszawa : Wydaw. CODN, 1999. – S. 107-119

KĘDRACKA–FELDMAN Ewa : Aktywizować? ależ to całkiem proste : wybrane metody i techniki aktywizacji uczniów. – Wyd. 2. – Warszawa : CODN, 1999

KRÓLIKOWSKI Jacek, TOŁWIŃSKA-KRÓLIKOWSKA Elżbieta : Metody nauczania // W: Europa na co dzień : pakiet edukacyjny / koordynacja prac i red. M. Taraszkiewicz. – Warszawa : Wydaw. CODN, 1997. – S. R-IV / 1-124

KRZYŻEWSKA Jadwiga : Aktywizujące metody i techniki w edukacji wczesnoszkolnej.Cz. I. – Suwałki : AU OMEGA, 1998

KRZYŻEWSKA Jadwiga : Aktywizujące metody i techniki w edukacji wczesnoszkolnej.Cz.II. – Suwałki : AU OMEGA, 2000

LEWANDOWSKA Izabela : Scenariusze lekcji historii : starożytność - odrodzenie. – Goleszów : Wydaw. Innowacyjne, 1998

MATERNICKI Jerzy, MAJOREK Czesław, SUCHOŃSKI Adam : Dydaktyka historii. – Wyd. 2. – Warszawa : Wydaw. Nauk. PWN, 1994. – S. 271-327 : Strategie dydaktyczne w kształceniu historycznym

NOWACKI Tadeusz W. : O metodzie projektów. – Wyd. 2. – Warszawa : Wydaw. CODN, 1999. – 32 s.

PANKOWSKA Krystyna : Edukacja przez dramę. – Warszawa : WSiP, 1997. –118 s.

PANKOWSKA Krystyna : Pedagogika dramy : teoria i praktyka. – Warszawa : Wydaw. Akadem. “Żak”, 2000. – 282 s.

PAŃKO Grażyna : O metodzie projektów w nauczaniu historii i wiedzy o społeczeństwie // W: Edukacja w reformowanej szkole : założenia metodyczne / pod red. Alojzego Zieleckiego. – Kraków : Wydaw. Nauk. Akademii Pedagogicznej, 2000. – S. 95-100

RAU Krystyna, ZIĘTKIEWICZ Ewa : Jak aktywizować uczniów : “burza mózgów” i inne techniki w edukacji. – Poznań : Oficyna Wydaw. G&P, 2000. – 93 s.

REID Jo-Anne, FORRESTAL Peter, COOK Jonathan : Uczenie się w małych grupach w klasie. – Warszawa : WSiP, 1996. – 80 s.

SZLOSEK Franciszek : Dyskusja wielokrotna i burza mózgów. – Wyd. 2. – Warszawa : Wydaw. CODN, 1999. – 24 s.

SZYMAŃSKI Mirosław S.: O metodzie projektów : z historii, teorii i praktyki pewnej metody kształcenia. – Warszawa : : Wydaw. Akadem “Żak”, 2000. – 145 s.

TARASZKIEWICZ Małgorzata : Jak uczyć lepiej ? : czyli refleksyjny praktyk w działaniu. – Warszawa : Wydaw. CODN, 1999

WALCZAK Wojciech : Jak uczyć umiejętności w szkole podstawowej? – Łódź : Galaktyka, 2001

WAY Brian : Drama w wychowaniu dzieci i młodzieży / przeł [z ang.] Krystyna Pankowska, Elżbieta Nerwińska. – Wyd. 2 zm. i uzup. – Warszawa : WSiP, 1995. – 304 s.

WYBÓR lekcji historii metodą dramy : praca zbiorowa / red. Barbara Bleja. – Toruń : Wydaw. Bea-Bleja, cop. 1998

ARTYKUŁY Z CZASOPISM

ZAGADNIENIA OGÓLNE

BURY Zbigniew : Metody aktywizujące w pracy nauczyciela szkoły średniej // Kwartalnik Edukacyjny. – 1998, nr 3, s. 49-59

DUDZIŃSKA Bogumiła : Sytuacje zadaniowe // Nowa Szkoła. – 2000, nr 6, s. 41-46

GAWRECKI Lechosław : Gry dydaktyczne // Nowa Szkoła. – 1992, nr 7, s. 398-403

GOŹLIŃSKA Elżbieta : “Dywanik pomysłów” – skuteczną dyskusją dydaktyczną // Szkoła Zawodowa. – 1998, nr 6, s. 33-38

JĘDRZEJEWSKA Anna : Skuteczność nauczania metodą “burzy mózgów”// Kwartalnik Pedagogiczny. – 1983, nr 2, s. 90-98

KLIMCZAK Marian : O metodzie projektu w warsztacie nauczycielskim // Scriptores Scholarum. – 1999, nr 4, s. 169-162

KRUSZEWSKI Krzysztof : Gry dydaktyczne – zarys tematu // Kwartalnik Pedagogiczny. – 1984, nr 2, s. 51-69

LIMONT Wiesława : Metoda synektyczna a edukacja // Amicus. – 1999, nr 7, s. 8-13

LUŚTYK Jolanta : Czy dzieci można nauczyć wszystkiego? : aktywizujące metody w nauczaniu // Wszystko dla Szkoły. – 2001, nr 9, s. 19-20

MUSZYŃSKI Bronisław : Metoda dyskusji kontynuowanej : nowy sposób aktywizowania słuchaczy // Nowe w Szkole. – 1998/1999, nr 9, s. 22-25

SOKOŁOWSKA Krystyna : Metody aktywizujące myślenie i działanie uczniów podczas lekcji // Życie Szkoły. – 1998, nr 10, s. 605-607

TARASZKIEWICZ Małgorzata : Metody aktywizujące proces uczenia się // Gazeta Szkolna. – 2001, nr 17, s. 5

WIECZÓR Elżbieta : Metody aktywne – szansą dla edukacji // Edukacja i Dialog. – 2001, nr 9-10, s. 35-39

ZAGADNIENIA SZCZEGÓŁOWE

ADAMCZYK Grzegorz : Metoda projektów na lekcji powtórzeniowej z historii // Wiadomości Historyczne. – 2001, nr 4, s. 227-229

BARCIŃSKI Zbigniew Marian : Powstanie styczniowe : scenariusz zajęć z wykorzystaniem metod aktywizujących // Grupa i Zabawa. – 1996, nr 1, s. 18-21

BIESIADECKA Elżbieta : Metody nauczania historii w zreformowanej szkole // Wiadomości Historyczne. – 2000, nr 1, s. 15-17

DOROSZ Katarzyna : Aktywne metody nauczania na lekcjach historii – scenariusze zajęć w gimnazjum // Wiadomości Historyczne. – 2001, nr4, s. 239-243

JADCZAK Maria : Debata oxfordzka w praktyce szkolnej nauczyciela historii // Wychowanie na co Dzień. – 1998, nr 3, s. VI-VIII

JADCZAK Maria : Nowe metody nauczania historii // Wiadomości Historyczne. – 1998, nr 1, s. 44-47

JÓŹWIK Sławomir : Nauczanie historii regionalnej metodami aktywnymi // Wiadomości Historyczne. – 2000, nr 2/3, s. 155-158

KOCLEJDA Dariusz : Edukacja drogą do europejskiego obywatelstwa. – Zastosowanie metod aktywizujących w edukacji historycznej // Wiadomości Historyczne. – 2001, nr 4, s. 13-16

KONOPKA Hanna : Historia: mogło być inaczej... : metoda symulacji w nauczaniu historii // Wiadomości Historyczne. – 1999, nr 5, s. 299-301

KONOPKA Hanna : Metoda “portfolio” w nauczaniu historii // Wiadomości Historyczne. – 1998, nr 5, s. 285-290

KRASOŃ Joanna : Drama jako metoda oparta na kreacji uczniów // Wiadomości Historyczne. – 2001, nr 3, s. 184-185

LENARD Stanisław : Aktywne metody nauczania historii w gimnazjum // Wiadomości Historyczne. – 2000, nr 4, s. 183-197

LEWANDOWSKA Izabela : Metoda grup roboczych i prezentacyjnych na lekcjach historii // Wiadomości Historyczne. – 2000, nr 4, s. 216-220

OKŁA Grażyna : Metoda projektów w nauczaniu historii // Wiadomości Historyczne. – 2000, nr 1, s. 38-44

REWIZORSKA Elżbieta : Propozycja wykorzystania metody analizy przypadków w klasie I gimnazjum // Wiadomości Historyczne. – 2002, nr 2, s. 112-114

RZEPECKA Alina : Polacy i Niemcy obok siebie (scenariusz lekcji przeprowadzonej metodą dramy w liceum) // Wiadomości Historyczne. – 2002, nr 2, s. 79-82

SKWORZEC Anna : Metody aktywizujące na lekcjach historii i wiedzy o społeczeństwie // Wiadomości Historyczne. – 2002, nr 2, s. 109-111

WASIAK Agnieszka : Metoda projektów i portfolio w nauczaniu historii regionalnej // Przegląd Edukacyjny [Łódź]. – 2000, nr 4, s. 15-16

WIERZCHOWSKI Grzegorz : Wykorzystanie inscenizacji do stworzenia sytuacji problemowej na lekcji historii // Wiadomości Historyczne. – 2002, nr 1, s. 56-58

WOJCIECHOWSKI Piotr : Niekonwencjonalne techniki rozwijania umiejętności dostrzegania i rozwiązywania problemów // Wiadomości Historyczne. – 2000, nr 2/3, s. 151-154

WOJDON Joanna : Gry, które uczą historii // Edukacja Medialna. – 2002, nr 1, s. 45-48

WOJDON Joanna : Internet na lekcjach historii // Wiadomości Historyczne. – 2002, nr 2, s. 77-79

ZIELECKI Alojzy : Kontrowersje wokół metod edukacji historycznej // Wiadomości Historyczne. – 2000, nr 2/3, s. 112-113

Załącznik Nr 5

Arkusz ewaluacji

Data ………………..

Proszę o wyrażenie opinii na temat zajęć poprzez zaznaczenie na skali wybranej cyfry od 1 do 5, gdzie 5 oznacza zdecydowanie tak, 4 - raczej tak, 3 - częściowo, 2 - raczej nie, 1 - zdecydowanie nie.

1.   Dobór treści spełnił moje potrzeby i oczekiwania

2 . Zajęcia przyczyniły się do zdobycia nowej wiedzy

3.      Zajęcia umożliwiły mi pogłębienie
rozumienia omawianych zagadnień

4.    Zajęcia pomogły mi rozwinąć praktyczne umiejętności

Proszę wymienić najważniejsze: …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

5.    Sposób prowadzenia zajęć aktywizował uczestników

6.       Klimat zajęć ułatwiał dobrą komunikację
między prowadzącymi a uczestnikami

7.    Klimat zajęć sprzyjał współpracy między uczestnikami

8.   Zaprezentowane rozwiązania włączę do swojego repertuaru sposobów działania

5 4 3  2  1

5 4 3 2  1

5 4 3  2  1

5 4 3  2  1

Proszę wymienić najważniejsze:

…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..

9.   W treści i przebiegu zajęć zmieniłbym:.

Załącznik Nr 6

Arkusz obserwacji

1. Dobór treści spełnił potrzeby i oczekiwania uczestników' 2 . Zajęcia przyczyniły się do zdobycia nowej wiedzy

3.  Zajęcia umożliwiły uczestnikom pogłębianie rozumienia omawianych zagadnień

4.      Zajęcia pomogły rozwinąć praktyczne umiejętności

5.      Sposób prowadzenia zajęć aktywizował uczestników

6.    Klimat zajęć ułatwiał komunikację między prowadzącym a uczestnikami

7.  Klimat zajęć sprzyjał współpracy między uczestnikami

5   4       3  2    1

5   4 3    2  1

5   4 3    2  1

5   4 3    2  1

5   4 3    2  1

5   4 3    2  1

5   4 3    2  1

W treści i przebiegu zajęć należałoby zmienić:.

KALENDARIUM WYDARZEŃ

Około 1370- narodziny Zawiszy Czarnego.

1400 - matka Zawiszy, Dorota z Garbowa, zrzeka się praw majątkowych na korzyść synów

1410- zwycięska bitwa pod Grunwaldem.

1410- zwycięska bitwa pod Koronowem.

Około 1415- małżeństwo Zawiszy Czarnego z Barbarą.

1412- Zawisza Czarny bierze udział w zjeździe monarchów w Budzie.

1413- Zawisza Czarny posłuje do Budy.

1414- Zawisza posłuje do Budy i Czech.

1414- Zawisza czarny posłuje na sobór do Konstancji.

1415- pojedynek Zawiszy Czarnego z Janem Aragońskim z Perpignano.

1417- Zawisza starostą kruszwickim.

1420- Zawisza starostą spiskim.

1422 - klęska Zygmunta Luksemburczyka w bitwie z husyckimi Czechami pod Niemiecim Brodem;

1422 - Zawisza w niewoli czeskiej

1423 - kupno wsi Borowej.

1424- uczta wydana przez Zawiszę Czarnego dla władców europejskich.

1426 - zakup dóbr rożnowskich.

1428- śmierć Zawiszy Czarnego w bitwie pod Gołąbcem.

1444- Śmierć dwóch synów Zawiszy Czarnego w bitwie pod Warną.

1517- wygasła linia Zawiszy Czarnego. Bezpotomna śmierć jego wnuczki Barbary.